به طور مثال شرکت توسعه صادرات صنعتی سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، سال قبل به این دلیل تشکیل شد تا صادرات خودروی ایران را از ارقام 40 تا 50میلیون دلار به یک تا 5میلیارد دلار افزایش دهد یا اینکه شرکت‌های خودروسازی از اواخر دهه 70همگی استراتژی‌های توسعه صادرات را در برنامه‌های خود اعلام می‌کردند و اهداف آنها نیز ارقامی بلندپروازانه بود، اما این ارقام تحقق نیافت. در آخرین اظهارنظرها نیز دکتر منوچهر منطقی، مدیرعامل ایران‌خودرو در گفت‌وگو با خبرنگاران در ابتدای سال، سیاست ایران‌خودرو برای سال 85 را صادرات 300میلیون دلار خورو ذکر کرده بود، اما با تمام این اوصاف کل صادرات صنعت خودروی ایران بدون قطعه‌سازان در 8ماه اول سال تنها 170میلیون دلار و با احتساب قطعات حدود 235میلیون دلار بوده است. این ارقام نشان‌دهنده میزان پایین صادرات خودرو نسبت به صادرات سایر کالا‌های صنعتی و غیرنفتی کشور است. البته صادرات خودرو در سال‌های اخیر هیچ‌گاه بیشتر از 100 تا 150میلیون دلار نیز نبوده که این رقم تقریبا یک تا 2درصد کل تولید خودرو در کشور است.
این ارقام نشان می‌دهد که صنعت خودروی کشور استعداد مناسبی در صادرات ندارد، در غیر این صورت به‌رغم این همه کمک دولت و همراهی و همکاری وزارتخانه‌های ذی‌ربط این صنعت از اعداد کم‌اهمیت مذکور به اعداد قابل‌توجهی می‌رسید. بررسی آمار‌ها نشان می‌دهد که صادرات صنعت خودرو نسبت به کل صادرات صنعتی در 8ماه اول امسال حدود 5/6درصد و نسبت به کل صادرات حدود 2درصد و در کل صادرات کشور در این مدت حتی کمتر از نیم‌درصد بوده است.
اما دلیل این مساله چیست؟ صنعت خودروی ایران دارای مزیت نسبی در بازار‌های جهانی نبوده و به دلیل وجود رقبای بسیار قوی و ضعف تکنولوژیک قادر به ورود گسترده به این بازار‌ها نیست. از طرفی بازار داخلی نیز آنقدر جذاب است که برای خودروسازان چندان صرف نمی‌کند خودرو‌های خود را با قیمت 30 تا 50درصد ارزان‌تر به آن سوی مرز‌ها بفرستند.
بازار صادراتی خودروهای جهان در‌حال‌حاضر محل مبارزه بی‌رحمانه 6شرکت غول‌پیکر خودروساز‌ی جهان است که هرکدام در دل خود چندین شرکت کوچک‌تر را جای داده‌اند. در‌حال‌حاضر تولید جهانی خودرو سال‌ها است که بین 55 تا 60میلیون دستگاه در سال و ظرفیت آن 75 تا 80میلیون دستگاه است و مابه‌التفاوت این دو رقم به شکل مازاد ظرفیت، مترصد به دست آوردن بازار‌های جدید هستند.در چنین شرایطی خودروسازان بزرگ برای بیرون راندن رقبا نه تنها اقدام به ارزان‌فروشی، فروش غیرنقدی و استفاده از حربه‌های سیاسی و تجاری می‌کنند بلکه با ارائه مدل‌هایی که هر ساله تغییر می‌کنند و از نظر کیفیت نیز برتر هستند اصولا اجازه تنفس به شرکت‌های کوچک‌تر محلی را نمی‌دهند. پس می‌توان دریافت که چرا در سال‌های اخیر در صادرات خودرو موفق نبوده‌ایم و حتی رشد صادرات در یک یا دو سال اخیر بیشتر مرهون همراهی کشورهای هم‌پیمان سیاسی ما نظیر سوریه، روسیه و ونزوئلا بوده است. اما سوال اینجا است که چرا در رسانه‌ها و مباحث رسمی بین مقامات ایرانی و خارجی سایر کالاها کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد؟ چرا به کالاهایی که در آن مزیت نسبی داریم به این اندازه توجه نمی‌شود؟ رشد چند میلیارد دلاری صادرات پتروشیمی در این چند سال خیره‌‌کننده بوده و در صورت توجه بیشتر می‌تواند وزن خود را در صادرات غیرنفتی حتی به 50درصد نیز برساند یا صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران به آن اندازه جالب توجه است که مبدل به یکی از پایه‌های توسعه صادرات کشور شود.
اما بخش دیگری که دارای ارزش افزوده بالا و جهانی برای ایران است بخش فلزات می‌باشد. به طور مثال صادرات شمش مس در 8ماه اول امسال 292میلیون دلار (یعنی به تنهایی بیش از کل صنعت خودرو و قطعه)، صادرات مصنوعات آلومینیومی به اندازه 152میلیون دلار و صادرات محصولات فولادی به ارزش 774میلیون دلار بوده است.
این در حالی است که هر 3 این اقلام با محدودیت صادرات بیشتر به دلیل نیاز داخلی مواجه هستند.
در غیر این صورت حتی می‌تواند رقم صادرات خود را 2 تا 3برابر این رقم نیز افزایش دهند، دلیل این نکته که صادرات برخی کالاها ساده و برخی مشکل است باز هم به بحث مزیت نسبی آن ها بازمی‌گردد.
وقتی در 11ماه اول سال‌جاری میلادی، 1/1میلیارد تن فولاد تولید می‌شود اما باز هم تقاضای بازار ارقام بالاتری را می‌طلبد. این مساله نشان‌دهنده نبود ظرفیت خالی در فولاد است و در چنین شرایطی اقتصاد ایران قادر است با برنامه‌ریزی، این فرصت را به دست آورد یا در بخش مس هنگامی که ارزش این ماده در ظرف چند سال 10برابر می‌شود، نکته بسیار واضح است. برای این کالا در جهان امروز تقاضا بسیار است اما از عرضه خبری نیست.
رشد 100 تا 600درصدی بخش فلزات در بازارهای جهانی را مقایسه کنید با کاهش مداوم قیمت خودروها در بازارهای جهانی در 2دهه اخیر. آن وقت پی خواهید برد توسعه صادرات را در چه بخش‌هایی باید جست‌وجو کرد؟

علی غفوری - دنیای اقتصاد